Όταν κάποιος λέει «δεν έχω τίποτα», αλλά η σιωπή, η ειρωνεία ή η συμπεριφορά του λένε ακριβώς το αντίθετο.
«Όχι, δεν έχω τίποτα».
Δύο λέξεις που, ανάλογα με τον τόνο, μπορούν να κάνουν ένα δωμάτιο να παγώσει.
Τις ακούμε σε σχέσεις, φιλίες, οικογένειες και χώρους εργασίας. Τις λέμε ίσως κι εμείς κάποιες φορές, όταν κάτι μας έχει πειράξει αλλά δεν ξέρουμε πώς να το εκφράσουμε χωρίς να φοβηθούμε τη σύγκρουση. Αντί να πούμε «στενοχωρήθηκα που το ξέχασες» ή «θύμωσα με αυτό που έκανες», απομακρυνόμαστε, απαντάμε μονολεκτικά, κάνουμε ένα δηκτικό σχόλιο ή… «ξεχνάμε» να κάνουμε κάτι που είχαμε υποσχεθεί.
Αυτό είναι, σε απλά λόγια, η παθητική επιθετικότητα, η έμμεση έκφραση αρνητικών συναισθημάτων, κυρίως θυμού, ενόχλησης ή πικρίας, αντί για μια καθαρή και ειλικρινή συζήτηση.
Δεν είναι πάντα εύκολο να την αναγνωρίσεις, ακριβώς επειδή σπάνια εμφανίζεται ως ξεκάθαρη επίθεση. Δεν υπάρχει απαραίτητα φωνή, καβγάς ή άμεση κατηγορία. Υπάρχει όμως μια ασυνέπεια ανάμεσα σε αυτό που λέγεται και σε αυτό που τελικά γίνεται. Κάποιος μπορεί να συμφωνήσει πρόθυμα να σε βοηθήσει, αλλά μετά να καθυστερήσει υπερβολικά. Να πει «φυσικά, κάνε ό,τι θέλεις», αλλά να σου κρατήσει μούτρα όλο το βράδυ. Να σε πειράξει δήθεν αστεία για κάτι που γνωρίζει ότι σε πονάει και, όταν αντιδράσεις, να απαντήσει «Καλέ, πλάκα έκανα».
Η παθητική επιθετικότητα δεν είναι πάντα κακία. Συχνά είναι θυμός που δεν έμαθε ποτέ να μιλάει καθαρά.
Πολλοί άνθρωποι μεγάλωσαν σε περιβάλλοντα όπου ο θυμός θεωρούνταν «κακό» συναίσθημα. Ίσως έμαθαν ότι αν διαφωνήσεις, θα απορριφθείς. Ίσως είδαν γύρω τους ανθρώπους που απέφευγαν τις συγκρούσεις, κατάπιναν όσα νιώθουν ή εξέφραζαν τη δυσαρέσκειά τους μέσα από σιωπή και απόσταση. Έτσι, ως ενήλικες, μπορεί να δυσκολεύονται να πουν απλά: «Με πείραξε αυτό».
Αντί να ζητήσουν αυτό που χρειάζονται, ελπίζουν ότι ο άλλος θα το καταλάβει μόνος του. Κι όταν δεν το καταλαβαίνει, νιώθουν ακόμη πιο αδικημένοι. Είναι ένας φαύλος κύκλος, δεν μιλάω, περιμένω να με διαβάσεις, απογοητεύομαι που δεν το έκανες, σε τιμωρώ χωρίς να παραδέχομαι ότι είμαι θυμωμένος.
Η παθητική επιθετικότητα μπορεί να πάρει πολλές μορφές. Η σιωπή είναι μία από αυτές, αλλά όχι η μόνη. Μπορεί να εμφανιστεί ως αναβλητικότητα «Ναι, θα το κάνω», που τελικά σημαίνει «θα το κάνω όταν δεν θα έχει πια σημασία». Μπορεί να είναι η μόνιμη γκρίνια, η πικρία, η άρνηση συνεργασίας ή τα αλλεπάλληλα «δεν πειράζει» που συνοδεύονται από εμφανή ενόχληση.
Υπάρχει επίσης η σκόπιμη αναποτελεσματικότητα. Όταν, για παράδειγμα, κάποιος αναλαμβάνει ένα καθήκον, αλλά το κάνει τόσο πρόχειρα ή με τόση απροθυμία ώστε τελικά να αναγκαστείς να το πάρεις ξανά πάνω σου. Μερικές φορές αυτό δεν γίνεται συνειδητά. Άλλες φορές, όμως, είναι ένας τρόπος να επικοινωνηθεί το «δεν θέλω να το κάνω» χωρίς να ειπωθεί ποτέ.
Το δύσκολο είναι ότι, όταν βρίσκεσαι απέναντι σε αυτή τη συμπεριφορά, μπορεί να αρχίσεις να αμφιβάλλεις για τον εαυτό σου. Νιώθεις ότι κάτι δεν πάει καλά, όμως ο άλλος επιμένει πως «όλα είναι μια χαρά». Αρχίζεις να σκέφτεσαι: «Μήπως το φαντάζομαι; Μήπως είμαι υπερβολική;». Και κάπως έτσι, αντί να λυθεί το αρχικό θέμα, η σχέση γεμίζει ένταση, αμηχανία και παρεξηγήσεις.
Το αντίδοτο δεν είναι να απαντήσεις με την ίδια συμπεριφορά. Να κάνεις κι εσύ μούτρα, να στείλεις ένα παγωμένο μήνυμα ή να προσπαθήσεις να μαντέψεις τι συμβαίνει. Το πιο χρήσιμο που μπορείς να κάνεις είναι να φέρεις το αόρατο στο φως, χωρίς επίθεση.
Αντί για το «Είσαι παθητικά επιθετικός/ή», που πιθανότατα θα βάλει τον άλλον αμέσως σε άμυνα, μπορείς να πεις «Όταν μου λες ότι δεν συμβαίνει τίποτα, αλλά μετά απομακρύνεσαι και δεν μου μιλάς, μπερδεύομαι. Αν σε έχει ενοχλήσει κάτι, θα ήθελα να το συζητήσουμε καθαρά».
Η διαφορά είναι σημαντική. Δεν βάζεις ταμπέλα στον άνθρωπο. Περιγράφεις τη συμπεριφορά, λες πώς σε επηρεάζει και αφήνεις χώρο για μια πιο άμεση επικοινωνία.
Φυσικά, δεν μπορείς να αναγκάσεις κανέναν να μιλήσει. Μπορείς όμως να βάλεις όρια. «Θέλω να συζητήσουμε ό,τι σε απασχολεί, αλλά δεν μπορώ να λειτουργώ προσπαθώντας να μαντεύω». Αυτό δεν είναι σκληρότητα. Είναι φροντίδα για τη σχέση, αλλά και για τη δική σου ψυχική ηρεμία.
Και αν αναγνωρίζεις αυτή τη συμπεριφορά στον εαυτό σου; Δεν χρειάζεται να ντραπείς. Η αναγνώριση είναι το πρώτο βήμα. Την επόμενη φορά που θα πεις «δεν έχω τίποτα», δοκίμασε να σταματήσεις για λίγο και να αναρωτηθείς Τι νιώθω πραγματικά; Τι θα ήθελα να ζητήσω; Ίσως η πιο γενναία φράση να μην είναι το «δεν πειράζει», αλλά το «με πλήγωσε αυτό και θέλω να το συζητήσουμε».
Γιατί οι υγιείς σχέσεις δεν είναι εκείνες χωρίς θυμό. Είναι εκείνες όπου ο θυμός μπορεί να ειπωθεί χωρίς να μετατραπεί σε σιωπηλή τιμωρία.
QUICK TRUTH BOX
Η παθητική επιθετικότητα είναι η έμμεση έκφραση θυμού ή δυσαρέσκειας, αντί για μια ανοιχτή συζήτηση.
Μπορεί να εμφανιστεί ως σιωπή, ειρωνεία, συνεχής αναβολή, «ξεχασιά», γκρίνια ή ασυνέπεια ανάμεσα σε λόγια και πράξεις.
Δεν αποτελεί από μόνη της ξεχωριστή ψυχική διαταραχή, αλλά μπορεί να φθείρει σημαντικά σχέσεις και συνεργασίες.
Η πιο αποτελεσματική απάντηση είναι η ήρεμη, διεκδικητική επικοινωνία με συγκεκριμένα παραδείγματα.
Αν την αναγνωρίζεις στον εαυτό σου, προσπάθησε να αντικαταστήσεις το «τίποτα» με μια καθαρή φράση για αυτό που πραγματικά νιώθεις και χρειάζεσαι.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
1. Mayo Clinic Staff. (2024, March 27). Passive-aggressive behavior: What are the red flags? Mayo Clinic. https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/adult-health/expert-answers/passive-aggressive-behavior/faq-20057901